دیشب در محفلی دوستی که دیروزش از سفر تفریحی ترکیه بازگشته بود از رفتار نامناسب همسفران در طول سفر می گفت و احساس شرم و خجالتی که او و همسرش در طول این تور از هموطن بودن با جماعتی داشته اند. این که از همان برخاستن هواپیما، بی توجه به اعلان ها مکرر و تذکرهای متعدد مبنی بر منع کشیدن سیگار، جماعت جوانها دم به دقیقه می رفته اند توالت ته کابین و خانم مهماندار هم هی اسپری خوشبو کننده می زده و هی با احترام اشاره می کرده به علائم منع استعمال دخانیات در طول پرواز که دریغ از ذره ای توجه و بعد هم پذیرایی از مسافرین که مشحون بوده از نگاههای خمار و آنچنانی و متلک و تکه پرانی های پسرهای جوان به خانم مهماندار و بعد هم دمدمه های نشستن هواپیما در استانبول و بعد از پروازی فقط دو ساعته، که صف کشیدن خانم های جوان مسافر بوده جلوی در توالت، که لابد می کوشیدند رنگ و لعابی تجدید کنند و مهماندار هی خواهش می کرده که توی راهروی کابین صف نکشین بابا و بعد هم ورود ایرانیان به سالن فرودگاه که اول از همه هجوم برده ن به کیوسک مشروب فروشی و از این طرف سالن به آن طرف سالن هی تقی به نقی فریادکنان سفارش می کرده  فلان مشروب  و شراب را هم  یادت نره امتحان کنی ها و …

اینها همه در یک جمله: از روحیه فرصت طلبی، بی جنبه گی و البته واکنش طبیعی در برابر محدودیت افشاری از جوانهای ما ناشی می شود. فکر می کردیم که چقدر و چطور باید کار فرهنگی کرد که این تصویر شرم آور از ایرانیان نزد ملل دیگر دیده نشود. ریشه این خصلت های ماکیاولیستی منفعت طلبانه و سودجویانه که بی توجه به هر آداب و اخلاق و قانونی صرفا نفع لحظه ای خود را می طلبد کجاست؟ این فرهنگ سنتی ما ایرانیها که نیست و پدیده نوظهور یکی دو دهه اخیر است. آنهایی که بیش از سی سال مقیم یا مسافر کشورهای خارجی بوده اند مدام اشاره می کنند به شان و احترامی که مسافر ایرانی آن سالها در اروپا داشت و نگاه تحقیر آمیزی که اکنون اغلب جایگزین آن شده است. بی شک شکل معیشت ما در اقتصاد دلالی و رانت طلبی و باند بازی و ابن الوقتی که چه بخری امروز که فردا دوبرابر بفروشی تاثیر مستقیمی بر مناسبات اخلاقی جامعه گذاشته است. تنازع بقا در قالب به هر قیمتی “گلیم خود را از آب بیرون کشیدن” چنین روحیه و منشی در جامعه پرورش می دهد. بعد صحبت کشید به رسانه های فرهنگ ساز و بیش از همه رسانه بی مهر ملی که چقدر با برنامه های اغلب سخیفش این فرهنگ را نه تنها مذموم نشمرده بلکه ترویج نیز داده است. به برنامه های فرهنگ ساز تلویزیونی فکر می کردیم که چقدر توانسته اند این فرهنگ فرصت طلبی را رواج بدهند و قبح هر کار قبیحی را بشکنند. اگر بگوییم برنامه های طنز تلویزیونی که در ظاهر برای تفریح و خنده مهیا می شوند در خفا یکی از مجاری اشاعه چنین فرهنگ منحطی است بیراه گفته ایم؟ بیایید مرور کنیم ببینیم از این دست شخصیت های پشت هم انداز و حقه باز، دغل و فرصت طلب و نان به نرخ روز خور و گزافه گو که نه تنها منفی بلکه به شکل کاملا جذاب و موجهی نمایانده میشوند در کدام یک از برنامه های شبه طنز اما در واقع هجو این سالهای تلویزیون ندیده ایم؟ چند مجری تلویزیونی چاپلوس و متملق ندیده ایم که در همان نگاه اول، مغایرت ظاهرشان با زبانشان آشکار است؟ لااقل اسم و چهره بازیگران این نقش ها و مجریان و تهیه کنندگان و کارگردانان این برنامه ها را که به خاطر داریم، این طور نیست؟

به انگیزه دیدن بازی چند نفر خود را مجاب کردم به دیدن فیلم ”پاداش سکوت” بروم. در وهله اول سیما تیرانداز که برای بازی در این فیلم در جشن خانه سینما برگزیده بهترین نقش مکمل زن شد. دیدن بازی جعفر والی هم انگیزه مضاعف بود. خوشبختانه مغبون نشدم و نقش آفرینی هر دو دیدنی بود.

 بازی والی در پاداش سکوت بی غش ترین بازی بود. نه تظاهری و نه کوششی برای به رخ کشیدن توانایی بازیگری. شخصیت باورپذیر و ملموس ارائه شده بود و درخشش اتفاقا در همین به چشم نیامدن بازیگری بود. شاید حتی عمیق تر از نقش قهوه چی در فیلم ناخدا خورشید! بی جهت نیست می گویند دود از کنده بلند می شود.

پاداش سکوت مشحون از مشارکت بازیگران مرد درجه اول سینمای امروز ایران بود، پرستویی، کیانیان، پسیانی. اصلانی. اما حیرت انگیز ترین نکته که تاثیر اغراق آمیزی بر بازی های بازیگران داشت گریم غلوشده فیلم بود. نگاه کلیشه ای معمول که رزمنده را بی و بروبرگرد با چفیه به دور گردن تصویر می کند افراط را به آنجا رسانده که حتی آنها را با چفیه در ماموریت و پیشروی در درون برکه های آب نشان می دهد و تصور کنید پارچه ای که برای خشک کردن عرق سر و صورت و محافظت در برابر گرد و غبار کاربرد داشته وقتی خیس میشود و دور گردن آقایان می چسبد چه تصنعی به تصاویر فیلم و مناسبات آدم های آن می بخشد. یا آن صحنه های بچگانه زیر آب که بازیگر را واداشته اند زیر آب گریه کند و با “میمک” حزن انگیز مرگ همسنگرش را با نجوا وداع بگوید و لب بزند که حاصلش حباب پراکندن پرستویی در زیر آب شده!

یا کلاه گیس تصنعی رضا کیانیان که زیر آب که می رود تقلبی بودنش عیان می شود. و بدتر از همه گریم کیانیان در سکانس آسایشگاه معلولین جنگی است که هیبت یک دراکولا( منهای دو دندان نیش) برایش ساخته اند و این مثلا قرار است چهره یک شخصیت مثبت فیلم باشد! اینجا دیگر قرار نیست همه کاسه کوزه ها سر طراح گریم شکسته شود، لابد سفارش کارگردان چنین بوده یا مثلا عکسی یا کاتالوگی از یک فیلم خارجی را الگو قرار داده و روی آینه اتاق گریم چسبانده اند. دیگر بگذریم از تیک زدن های مثلا عصبی اما نچسب و “درنیامده” پرویز پرستویی و زرنگ بازی های آشکار فرهاد اصلانی که خلاقیت جدیدی و تفاوت محسوسی با بازی او در نقش های مشابه در سریال های تلویزیونی دیده نمی شود. (بماند آن که اساسا اصلانی و پسیانی علیرغم اشتهارشان هیچ ورزیدگی و استحکامی در فن بیان ندارند و لابد دیگر هم نیازی به ممارست در این ابزار نیرومند بازیگری نمی بینند.)

درد سینمای ایران در چیست؟ در زمان کوتاه فیلمبردای که بازیگر فرصت تعمق در نقش ندارد؟ یا تعدد نقشهای سینمایی و تلویزیونی در طول سال که مجال خلوت و تمرکز و مطالعه روی نقش نمی دهد؟